احمدرضا دلیران فیروز عضو هیئت مدیره پژوهشکده مطالعات راهبردی فلسطین و دبیر شورای سیاستگذاری ماهنامه بین المللی دیپلماسی/کشورهای آسیای میانه به کمک توسعه اقتصادی هدایت می شوند. با این وجود ، آنها فاقد منابع مالی هستند و وجود شکاف در همکاری بین کشورها ، مرحله توسعه را حتی بیشتر مشکل ساز می کند.

موقعیت مهم ژئواستراتژی موضوعی است که مورد توجه ابرقدرت های جهانی قرار گرفته است.

روسیه از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی با این کشورها روابط نزدیک داشته است. با این وجود، آیا روسیه امکانات و ابزار کافی برای جلب رضایت این کشورها دارد؟

آسیای میانه دارای یک تقاطع استراتژیک با اهمیت جهانی است.

این منطقه نشان دهنده یک منطقه ژئوپلیتیکی است که تأثیر قابل توجهی بر امنیت جهانی دارد.

با ۶۶ میلیون نفر جمعیت، در چهار راه اروپا، خاورمیانه و آسیا قرار دارد ، و بسیار بزرگ است.

منابع طبیعی زیادی دارد ، که بسیاری از آنها درحال کشف شدن هستند.

دولت های کشورهای آسیای میانه چندین مضمون را به عنوان عامل اصلی شناسایی کرده اند. این اولویت های امنیتی عبارتند از: امنیت آب و مدیریت آب فرامرزی ؛ امنیت انرژی ؛ تروریسم و مدیریت مرزی. حتی اگر این نگرانی ها در درجه اول در منطقه تأثیر بگذارد ، عواقب قابل توجهی بر روی منافع چین و روسیه دارد. مسائل امنیتی آسیای میانه با اولویت های امنیت ملی آنها بسیار همسو است. این منطقه عمدتا توسط جمهوری های شوروی سابق تشکیل شده است که ۳۰ سال پیش استقلال خود را به دست آورده اند. کشورها برای توسعه کل جوامع در تلاش هستند. با این حال ، روند توسعه به طور قابل توجهی کندتر است و کشورها با مشکلاتی روبرو هستند که به دلیل عدم همکاری رهبری برای حل و غلبه بر مشکلات پیش آمده ، رخ می دهد.

دولت های کشورهای آسیای میانه چندین مضمون اصلی را به عنوان اصلی شناسایی کرده اند. اولویت های امنیتی: امنیت آب و مدیریت آب فرامرزی ؛ امنیت انرژی ؛ تروریسم و مدیریت مرزی. این نگرانی ها در درجه اول خود منطقه را تحت تأثیر قرار دهد ، و پیامدهای قابل توجهی نیز برای منافع ملی چین و روسیه دارد.

فضای جدید ژئواستراتژی، فضای جدیدی را همراه با ایجاد امور دیپلماتیک بین نهادهای منطقه ای و جهان خارج برای بازیگران بین المللی در صفحه شطرنج در آسیای میانه فراهم کرد ، که برای توسعه بیشتر مورد نیاز است. علاوه بر این ، چین همسایه جهانی دارد و جاه طلبی ها برای تغییر نظم و ارزش های جهانی  به عنوان بخشی از آرمان چینی ها در منطقه آسیای میانه است. همچنین ، این منطقه به دلایل زیادی از نظر تاریخی در کانون توجه چین بوده ، به عنوان مثال گره تجاری به عنوان قلمرو رقابت با قدرتهای دیگر است.

میراث اتحاد جماهیر شوروی ریشه در پیوندهای محکم بین جمهوری های سابق و فدراسیون روسیه از لحاظ میراث فرهنگی و زبان دارد و بنابراین کشورها برای سیاست خارجی روسیه حیاتی باقی مانده اند.

از نظر منطقی ، فدراسیون روسیه در صورت حمایت ، شریک اصلی کشورها است. با این حال ، آیا حمایت ها ذینفعان را راضی می کند یا بازیگر دیگری وجود دارد که بتواند جایگاه برجسته روسیه را جایگزین کند؟ اگرچه این کشورها ارتباط اساسی با فدراسیون روسیه برقرار کرده اند  ولی چین به دلیل آرمان های ژئوپلیتیکی خود که همزمان با ژئو-اقتصاد همراه است ، در تلاش است تا موقعیت پیشرو در منطقه را از بین ببرد.

به عبارت دیگر ، چین به دلیل جاده کمربندی (Belt Road) به تدریج بیشتر بر روی منطقه آسیای میانه تمرکز می یابد. از سوی دیگر ، روسیه نفوذ خود را به  دلایل تاریخی حفظ نمی کند گرچه تاریخ یک عامل ذاتی است.

به عبارت دیگر، منطقه آسیای میانه به دلیل داشتن منابع طبیعی، همراه با گره تجاری که نشان دهنده دروازه ورود به اروپا یا به طور مشابه در جهت دیگر دروازه آسیاست، هم برای روسیه و هم برای چین ضروری است. روسیه می تواند به عنوان کشوری خود کنترل و به عنوان بازیگر عظیم در بازار گاز از منطقه بهره مند شود. از طرف دیگر ، چین باید سریعتر به بازار اروپا بپیوندد و به نظر می رسد پروژه جاده کمربندی (Belt Road) برای شتاب دهندگی این تجارت جذاب باشد. علاوه بر این ، کشورها باید چگونگی اطمینان از تأمین کافی سوخت های فسیلی برای اقتصاد در حال رشد سریع خود را پیدا کند.

نکته اصلی دیگری که باید به خاطر سپرد ، موقعیت ازبکستان است. تنها مرزهای کشور ازبکستان با سایر کشورهای آسیای میانه است و با چین و روسیه مرزی ندارد ، بنابراین بر موقعیت خود در ژئوپلیتیک منطقه تأکید می کند. ازبکستان به نظر می رسد مکان حیاتی و کشور برای نفوذ نهایی در منطقه باشد. زیرا بازیگر نقش اصلی گره در تقاطع منطقه را نشان می دهد.با این وجود ، روسیه و چین قادر نیستند روابط صمیمی تری با ازبکستان برقرار کنند تا موقعیت مسلط خود را در منطقه تأمین کنند.

“در حالی که قدرت نرم پکن در آسیای میانه در حال رشد است ، اما هنوز نمی تواند با روسیه رقابت کند. اگر چه تعداد دانشجویان آسیایی که در دانشگاه های چین تحصیل می کنند در حال افزایش است اما حضور رسانه ای روسیه در منطقه و دانشگاه های آن، به ویژه برای کسانی که در سیبری هستند ، محبوبیت بیشتری نسبت به چینی ها دارند. ”

بنابراین ، علاوه بر این ، توسعه می تواند سه سناریو مختلف داشته باشد. اول ، روسیه به لطف ریشه های عمیقی که دارد (به عنوان مثال ، در گاز و میراث فرهنگی )،  شریک اصلی منطقه باقی می ماند. در این حالت ، چین برای تأمین نیازهای خود به طریقی محدود، یا به روشی كافی و بدون تسلط سیاسی ، نقشی ثانویه ای ایفا می كند. این احتمالاً سناریوی ارجح است. ناظران مجرب ادعا می کنند که رقابت چین و روسیه در آسیای میانه در حال انجام است ، اگرچه این کشورها آن را تحت “همکاری” پنهان می کنند.

ثانیا ، چین به لطف قدرت اقتصادی، روسیه را از “تاج و تخت منطقه” سرنگون خواهد کرد. با این حال ، یک رقابت عظیم و هیجان انگیز بر سر صنعت گاز و خطوط لوله وجود خواهد داشت. چنین سناریویی را نمی توان به زودی به عنوان نتیجه ای در آینده نظر گرفت. چین فاقد چنین شبکه قدرت سیاسی برای تقویت موقعیت خود است.

ثالثاً ، روسیه و چین با تقسیم شایستگی ها و منافع ، موقعیت برابر خواهند داشت. این وضعیت فقط موقتی خواهد بود زیرا روسیه و چین نمی خواهند در افق بلند مدت شریک برابر داشته باشند.

با این حال ، نباید از منافع نهادهای سازنده منطقه و درگیری پویا غافل شد. هدف باید اطمینان از پایداری باشد.توسعه سیاسی ، اقتصادی و فرهنگی اجتماعی ، بدون مرحله لازم مشارکت عملکردی و روند همکاری متقابل تحقق نمی یابد.

در اینجا باید تأکید شود ، نخبگان سیاسی منطقه بیشتر حضور فزاینده چین در منطقه را عامل ثبات می دانند. آنها متقاعد شده اند که سرمایه گذاری چین در زیرساخت ها به متنوع سازی اقتصاد آنها و سرعت بخشیدن به توسعه اقتصادی گسترده تر کمک خواهد کرد . همچنین ، ارتباط عمیق تر بین کشورهای منطقه می تواند به میزان قابل توجهی سرعت نفوذ سیاسی ناشی از روسیه یا چین را کاهش دهد.

این روابط امکان تحقیقات بیشتر ، به ویژه تأثیر پروژه های سرمایه گذاری و همچنین تغییر روابط در سال های بعدی را فراهم می کند. روابط اقتصادی و انرژی در سالهای آینده موضوعات اصلی خواهد بود.

  • نویسنده : احمدرضا دلیران فیروز تحلیلگر راهبردی سیاست و عضو هیئت مدیره پژوهشکده مطالعات راهبردی فلسطین

مطالب پیشنهادی